Bella ciao, kulağa hem eski hem de evrensel gelen, bugün dünyanın dört bir yanında direnişin sembolü olarak bilinen bir şarkıdır. Ancak bu şarkının hikâyesi sanıldığından çok daha karmaşıktır. Çoğu insan onu İkinci Dünya Savaşı’nda partizanların söylediği bir marş olarak düşünse de gerçekte iki farklı müzik geleneğinin savaş sonrası dönemde birleşmesiyle bugünkü haline kavuşmuştur.
Şarkı, bir yanda pirinç tarlalarında çalışan kadın işçilerin yorgunluk ve dayanışma içinde söyledikleri mondine türküsünden, diğer yanda ise 1950’lerde yazıya dökülmüş partizan sözlerinden beslenmiştir. Bu partizan sözleri, İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi işgaline ve İtalya’nın faşist rejimine karşı savaşan İtalyan direnişçilerin hikâyesini anlatır.
Metinde, sabah uyanıp ülkesinin istilacılar tarafından ele geçirildiğini gören bir kişinin, sevdiklerini geride bırakarak özgürlük için dağlara gitmesi konu edilir. “Bella ciao” burada artık günlük bir selam değil; vatanı savunmak uğruna yapılan fedakârlığın ve hüzünlü bir vedanın simgesidir. Bu iki farklı damar, 1960’ların ortasında sahnede bir araya gelerek hem İtalya’nın hem de dünyanın direniş marşına dönüşmüştür.
İki Ayrı Kökenden Doğan Şarkı
Bella ciao’nun ilk kökü, 19. yüzyıldan beri Po Ovası’ndaki pirinç tarlalarında çalışan kadın işçilerin söylediği mondine şarkılarına dayanır. Bu şarkılar, ağır çalışma koşullarını, bataklık sıcağında gün boyu ayakta çalışmanın yorgunluğunu ve işverenlere karşı sessiz direnişi dile getirirdi. “Bella ciao” ifadesi burada, hem işten hem de sıkıntıdan bir veda anlamı taşırdı.
Bu emekçi türküsünün önemli belgelerinden biri, 1962’de müzikolog Gianni Bosio ve Roberto Leydi’nin, ünlü halk şarkıcısı Giovanna Daffini’den kaydettikleri alan versiyonudur. Bu kayıt, şarkının savaş öncesi varlığını kanıtlayan en sağlam kaynaklardan biridir ve melodinin köylü yaşamındaki yerini ortaya koyar.
Partizan Sözlerinin Doğuşu
Bugün herkesin bildiği “Sabah uyandım, istilacıyı gördüm” dizeleri, zannedildiği gibi savaş sırasında yaygın olarak söylenmemiştir. Bu sözler, ilk kez 1953’te basılı kaynaklarda görünür. Önce L’Unità gazetesinde kısa bir alıntı olarak yer aldı, ardından o yılın sonbaharında La Lapa adlı folklor dergisinde tam metin yayımlandı.
1955’te sosyalist gençlik örgütlerinin şarkı kitaplarına girerek yaygınlaşan bu versiyon, zamanla “partizan marşı” olarak anılmaya başladı. Ancak bu, geçmişi yeniden yazan kültürel bir inşa süreciydi; yani savaşın gerçek müzik mirasından çok, savaş sonrası belleğin ürünüydü.
Direnişin Simgesi Haline Gelmesi
Bella ciao’nun asıl patlaması, 1964’te Spoleto Festivalinde sahnelenen Bella Ciao adlı gösteriyle gerçekleşti. Nuovo Canzoniere Italiano topluluğu, hem mondine hem de partizan versiyonlarını büyük bir sahnede bir araya getirdi. Bu, şarkının iki kökünün resmen birleştiği andı.
Gösterinin başarısı, şarkının ülke içinde ve dışında hızla yayılmasını sağladı. Kısa süre içinde Yves Montand gibi uluslararası sanatçılar tarafından seslendirildi. Böylece Bella ciao, hem işçi sınıfının hem de direniş hareketlerinin ortak sesi haline geldi.
Gerçekten Savaşta Söylendi mi?
Tarihçilerin çoğu, partizan versiyonunun İkinci Dünya Savaşı sırasında yaygın olarak söylenmediğini vurgular. Bazı bölgesel sözlü tanıklıklar olsa da güçlü bir yazılı veya kayıtlı kanıt yoktur. Bu durum, şarkının savaş sırasında değil, savaş sonrası dönemde “direniş marşı” kimliğini kazandığını gösterir.
Yani Bella ciao, halk belleğinde savaşla özdeşleşmiş olsa da, bu özdeşleşme esasen 1950’ler ve 60’ların politik ve kültürel atmosferinin bir ürünüdür. Kısacası, şarkının “gerçek” tarihi ile “hafızadaki” tarihi farklıdır.
Melodinin Kökeni
Melodinin kökeni konusunda kesin bir uzlaşı yoktur, ancak en ilgi çekici ipuçlarından biri 1919 tarihli Mishka Ziganoff kaydıdır. Ziganoff’un çaldığı Yidiş “Koilen” ezgisi, Bella ciao’nun melodik yapısıyla dikkat çekici benzerlikler taşır. Bu, melodinin Avrupa halk müziği içinde dolaşarak İtalya’ya ulaşmış olabileceğini düşündürür.
Bunun dışında, farklı halk ezgilerinde benzer motifler bulunması, Bella ciao’nun çok katmanlı bir müzik mirasına sahip olduğunu ortaya koyar. Yani şarkının müzikal kökleri, sözlerinden bile daha eski olabilir.
Günümüzdeki Etkisi
Günümüzde Bella ciao, İtalya’da her 25 Nisan’da (Kurtuluş Günü) törenlerde söylenir. Aynı zamanda dünyanın dört bir yanındaki protestolarda, özgürlük mitinglerinde ve sosyal hareketlerde yeniden hayat bulur.
Popüler kültür de şarkının ününü katlamıştır. Netflix’in La Casa de Papel (Money Heist) dizisinde ana motif olarak kullanılması, genç kuşaklara Bella ciao’yu yeniden tanıttı. Böylece şarkı, hem tarihsel bir direniş sembolü hem de modern bir pop kültür ikonu olarak yaşamını sürdürmektedir.